تحلیل مقایسه‌ای مرثیه‌های عاشورایی «محتشم کاشانی» و «شیخ حسن دمستانی» در پایان نامه دانشجوی محترم حسین الربیعی

آبان 17, 1405
بازدید: 87

 

 

 

برگزاری جلسه دفاعیه

دفاع موفقیت‌آمیز از پایان‌نامه کارشناسی ارشد ادبیات فارسی در دانشگاه مجازی المصطفی (ص)

دانش‌پژوه گرامی، حسین الربیعی، دانشجوی مقطع کارشناسی ارشد رشته‌ی زبان و ادبیات فارسی از کشور بحرین در دانشگاه مجازی المصطفی (ص)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد خود را با موفقیت ارائه و از آن دفاع کرد.

موضوع این پژوهش ارزشمند، بررسی و تحلیل مقایسه‌ای مرثیه‌های عاشورایی (از جمله آثار محتشم کاشانی و شیخ حسن دمستانی) بود که از سوی اساتید داور و راهنما مورد تقدیر قرار گرفت. هیئت داوران با اشاره به روانی متن و ساختار منسجم پژوهش، نکاتی پیرامون تقویت تحلیل‌های بلاغی و تطبیق دقیق‌تر عناوین فصل‌ها با پرسش‌های تحقیق را مطرح کردند. این پژوهش گامی نو در بازخوانی تطبیقی ادبیات آیینی و عاشورایی در حوزه‌ی جهان اسلام به شمار می‌رود.

 

دفاعیه دانش پژوه محترم

«در این پژوهش، اثری ماندگار از دو شاعر برجسته بررسی شده است: ترکیب‌بند عاشورایی محتشم کاشانی و مسمط «احرم الحجاج» اثر شیخ حسن دمستانی بحرانی. هر دو در رثای امام حسین (علیه‌السلام) سروده شده‌اند، اما زبان، روزگار، زمین و قالبشان با هم تفاوت دارد. نکته محوری این است که در این مرثیه‌ها با وجود این همه فاصله، عناصر مشترک و متمایزی مانند عناصر عاطفه، انسجام، محتوا، قالب بدیع، و زبان در هر یک وجود دارد.

ضرورت این پژوهش در چهار نکته تبیین می‌شود:

۱. خلأ پژوهشی: پژوهش‌هایی درباره محتشم با شاعرانی چون شریف رضی، جواهری کاظمی و سیدمهدی بحرالعلوم انجام شده، اما تاکنون پژوهش مستقلی، اثر او را با دمستانی نسنجیده است.

۲. راز ماندگاری: هر دو اثر پس از قرن‌ها در آیین‌های سوگواری زنده است و شناخت علمی ویژگی‌هایشان به فهم این ماندگاری کمک می‌کند.

۳. دادوستد ادبی: محقق کتاب «احرم الحجاج»، شیخ حسن آل‌سعید، احتمال داده است که دمستانی به سبب اقامت طولانی‌اش در فارس از ترکیب‌بند محتشم تأثیر پذیرفته باشد؛ این پژوهش این احتمال را سنجیده است.

۴. انگیزه شخصی: بنده برخاسته از جامعه عرب‌زبان بحرین هستم و از کودکی «احرم الحجاج» را در مجالس حسینی شنیده‌ام و خواستم این شاهکار را از رهگذر مقایسه با شاهکاری همتا در زبان فارسی به جامعه علمی فارسی‌زبان معرفی کنم. 

پرسش‌های پژوهش:

  • پرسش اصلی: چه ویژگی‌هایی در مرثیه‌های محتشم کاشانی و حسن دمستانی وجود دارد؟
  • چهار پرسش فرعی:۱. شباهت‌های دو مرثیه چیست؟۲. وجوه اختلافشان کدام است؟۳. چه رابطه‌ای میان هر شاعر و صاحب مرثیه (امام حسین علیه‌السلام) وجود دارد؟۴. عناصر عاطفه، انسجام محتوا، قالب، موسیقی و زبان در آن‌ها چگونه است؟

فرضیه‌ها:

  •  فرضیه اول: شباهت دو مرثیه در محتوای کلی، در غلبه عاطفه صادقانه و رسایی زبان است.
  • فرضیه دوم: تفاوت اصلی آن‌ها در قالب، موسیقی، شیوه روایت و بافت تاریخی-اجتماعی است.
  • فرضیه سوم: پیوند هر دو شاعر با صاحب مرثیه، پیوندی اعتقادی و عاطفی است که در زندگی و آثارشان نیز بازتاب دارد.

(نتیجه سنجش این فرضیه‌ها در انتهای پژوهش ذکر خواهد شد).

روش پژوهش:

روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی و تطبیقی است و گردآوری اطلاعات به شیوه کتابخانه‌ای انجام شده است. کار در سه گام پیش رفت: نخست هر مرثیه جداگانه بررسی شد، سپس دو اثر با معیارهای یکسان سنجیده شدند و در پایان، شباهت‌ها و اختلافات تبیین گردید. افزون بر منابع مکتوب، با شماری از پژوهشگران گفتگو کردم؛ از جمله دکتر شیخ حسن آل‌سعید (نویسنده کتاب احرم الحجاج)، دکتر عدنان الحلواچی (نویسنده پایان‌نامه‌ای درباره دمستانی) و دیگر عزیزانی که نامشان بر اسلاید آمده است. این گفتگوها در شناخت محیط دمستانی و شیوه قصیده بسیار سودمند بود.

معرفی اجمالی دو شاعر:

  • محتشم کاشانی: مولانا کمال‌الدین محتشم کاشانی حدود سال ۹۰۵ هجری قمری در کاشان به دنیا آمد و در سال ۹۹۶ در همان شهر درگذشت. او شاعری حرفه‌ای در عصر شاه طهماسب صفوی بود. نخست به مدیحه‌سرایی روی آورد و سپس به خداوندگار مرثیه‌سرایان شهرت یافت. به روایتی مشهور، محتشم پس از مرگ برادرش در سوگ او مرثیه می‌سرود تا آنکه شبی امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) را در خواب دید که فرمود: «برای فرزندم حسین مرثیه نمی‌سرایی؟» و مصرع نخست آن را به او آموخت: «باز این چه شورش است که در خلق عالم است…»
  • شیخ حسن دمستانی: از روستای دمستان در بحرین بود؛ فقیه، خطیب و زاهدی که از راه کشاورزی زندگی می‌گذروند و به دربار وابسته نبود. پس از حمله خوارج به بحرین در سال ۱۱۱۳ هجری مهاجرت کرد و مدتی طولانی در فارس ماند و سرانجام در سال ۱۱۸۱ هجری در قطیف درگذشت. گفتند که قصیده «احرم الحجاج» را در حال سعی میان صفا و مروه سروده است؛ همین روایت با مطلع قصیده یعنی استعاره «احرام» پیوندی زیبا دارد.

این جدول تفاوت دو محیط را نشان می‌دهد: محتشم در کاشانِ فارسی‌زبان و در بستر سیاست دینی دربار صفوی زیست و دمستانی در بحرینِ عرب‌زبان در فضای ناامنی و هجرت؛ با این حال، هر دو در فضای فرهنگی شیعی مشترکی می زیستند.

منابع شناخت:

برای شناخت محتشم کاشانی منابع و مقالاتی وجود دارد، اما برای دمستانی منابع فارسی بسیار اندک است و تکیه اصلی بر منابع عربی بود؛ از جمله کتاب احرم الحجاج، أنوار البدرین، أعيان الشيعة، الذريعة و غیره.

معرفی دو مرثیه ماندگار:

  • ترکیب‌بند محتشم: ۱۲ بند دارد؛ ۷ بیت هم‌قافیه و یک بیت ترکیب‌بند، و روی هم ۹۶ بیت (البته در بعضی نسخه‌ها ۹۷ بیت) می‌شود. محتوای آن از آشوب کیهانی آغاز می‌شود، به شهادت و اسارت و گلایه حضرت زینب (سلام‌الله‌علیها) می‌رسد و با «خاموش محتشم» و نکوهش چرخ پایان می‌یابد.
  • مسمط «احرم الحجاج» دمستانی: ملحمه الطف، دارای ۷۰ مقطع و ۱۴۰ بیت است (در بعضی نسخه‌ها ۷۱ مقطع و ۱۴۰ بیت) و بر وزن «مجزوع الرمل» با آهنگ روان سروده شده است. ویژگی برجسته آن قافیه ثابت در آخر هر مقطع یعنی عبارت «عین الحسین المنکبین» است که نام امام را در پایان هر مقطع طنین‌انداز می‌کند. این قصیده، مقتل را به صورت خطی روایت می‌کند و در بحرین به صورت جمعی و به شیوه «هروله» خوانده می‌شود.

مقایسه ساختاری (قالب و روایت):

یکی از یافته‌های مهم این پژوهش در زمینه قالب است: در ترکیب‌بند، بدنه بند ثابت است و بیت پایانی تغییر می‌کند؛ اما در مسمط دمستانی برعکس است؛ بدنه مقطع تغییر می‌کند و سطر پایانی با قافیه ثابت (عین الحسین المنکبین) تکرار می‌شود. آل‌سعید این قالب را «مسمط مثمن ترتیبی» نامیده است؛ یعنی آمیزه‌ای از مسمط عربی و ترکیب‌بند فارسی.

در شیوه روایت نیز دو اثر متفاوتند: محتشم واقعه را به ترتیب زمانی روایت نمی‌کند، بلکه آن را در آینه هستی و قیامت تفسیر می‌کند؛ اما دمستانی مقطع را گام‌به‌گام روایت می‌کند (از رانده شدن امام از مدینه تا کربلا، شهادت، ندبه حضرت زینب سلام‌الله‌علیها و در پایان تولی و تبری و درخواست شفاعت).

مضامین مشترک در دو زبان:

همان‌طور که در جدول مشاهده می‌شود، در ترکیب‌بند محتشم و مسمط دمستانی، دو اثر در مضامین بسیار به هم نزدیکند: تشنگی، سوگواری هستی و فرشتگان، بوسه پیامبر بر گلوی امام، سر بر نیِزه و شفاعت. در این پژوهش برای هر مضمون، شاهدی از هر دو اثر آورده شده است.

وجوه شباهت:

دو اثر به‌طور کلی در هشت حوزه شبیهند: موضوع پیوند سرایش با تجربه دینی، رابطه اعتقادی با صاحب مرثیه، ساختار چندباره، وحدت وزن، بهره‌گیری از قرآن و روایات، غلبه عاطفه صادقانه و حضور زنده در آیین‌ها.

وجوه اختلاف:

  • وزن محتشم سنگین است و وزن دمستانی روان.
  • محتشم ردیف‌های بلند دارد و دمستانی قافیه ثابت ترکیبی دارد.
  • محتشم در روضه‌خوانی و کتیبه‌نگاری زنده مانده و دمستانی در خوانش جمعی.
  • زبان محتشم ساده و عام‌فهم است و زبان دمستانی فصیح و پرآرایه.
  • عاطفه محتشم کیهانی است و عاطفه دمستانی شخصی و آیینی.

پاسخ به پرسش اصلی:

در پاسخ به پرسش اصلی می‌توان گفت: ترکیب‌بند محتشم، مرثیه‌ای تفسیری-کیهانی است که عاشورا را در مقیاس قیامت می‌بیند؛ و مسمط دمستانی، مرثیه‌ای روایی-آیینی است که مقتل را با گفتگوهای چندصدایی و با بافت اعتقادی آشکار روایت می‌کند.

آیا دمستانی از محتشم تأثیر پذیرفته است؟

پاسخ این پژوهش دو سطح دارد:

۱. در سطح قالب و معماری شعر: این احتمال تقویت می‌شود؛ زیرا قالب دمستانی آمیخته با ترکیب‌بند فارسی است، وزن آن با وزن مسمط و ترکیب‌بند فارسی هماهنگ است، دمستانی مدت طولانی در فارس زیسته و ترکیب‌بند محتشم در میان شاعران عرب‌زبان نیز آوازه داشته است.

۲. در سطح مضمون: این تأثیر قابل اثبات نیست؛ زیرا مضامین مشترک را می‌توان به میراث روایی شیعی که هر دو از آن بهره برده‌اند، بازگرداند.

رابطه شاعر با صاحب مرثیه:

پیوند هر دو شاعر با امام حسین (علیه‌السلام)، پیوندی اعتقادی و عاطفی است. این پیوند در شعر محتشم بیشتر به زبان عاطفه و تصویر بیان شده و در شعر دمستانی به زبان عقیده، ولایت و شفاعت.

بخش پایانی: سنجش فرضیه‌ها

  • فرضیه نخست (شباهت محتوا و عاطفه) تأیید شد، اما در بخش زبان به طور نسبی؛ زیرا زبان محتشم ساده و فهم‌پذیر است، در حالی‌که زبان دمستانی با وجود روانی، پرآرایه است.
  • فرضیه دوم (تفاوت در قالب و روایت) با اصلاح تأیید شد؛ قالب دمستانی مسمط مربع نیست، بلکه مسمط مثمن ترکیبی و خویشاوند ترکیب‌بند فارسی است.
  • فرضیه سوم (پیوند اعتقادی با امام) تأیید شد؛ با این افزوده که سیاست دینی دربار صفوی نیز در گرایش محتشم به مرثیه نقش داشته است.

نتیجه‌گیری (دو چهره از یک سنت):

در مجموع، این پژوهش نشان داد که این دو مرثیه دو چهره از یک سنت‌اند. محتشم شاعر تفسیر کیهانی عاشورا است و دمستانی شاعر روایت آیینی آن. راز ماندگاری هر دو اثر را باید در همین آمیزه دید: عاطفه صادقانه‌ای که از ایمان شاعر برخاسته و صورت هنری که با نیاز آیین‌های سوگواری جامعه او هماهنگ شده است.

پیشنهادها برای پژوهش‌های آینده:

۱. بررسی دقیق‌تر تأثیر شعر فارسی بر شاعران بحرین.

۲. ترجمه «احرم الحجاج» به فارسی تا این اثر ارزشمند در دسترس خوانندگان فارسی‌زبان قرار بگیرد.

در پایان، بار دیگر از استاد راهنمای بزرگوارم، استاد داور محترم و از همه شما عزیزان که با حوصله همراهی کردید سپاسگزارم. السلام علیک یا اباعبدالله الحسین و السلام علیکم و رحمة الله و برکاته.»