گزارش برگزاری کارگاه علمی‌ـ‌پژوهشی با عنوان: کنشگری اجتماعی زنان در حوزه عمومی مقاومت

آبان 26, 1405
بازدید: 33

 

برگزاری کارگاه علمی‌ ـ‌ پژوهشی با محوریت کنشگری اجتماعی زنان در حوزه مقاومت

 

کارگاه تخصصی «کنشگری اجتماعی زنان در حوزه عمومی مقاومت؛ تحلیلی بر انبعاث مردمی در جنگ رمضان» امروز، سه‌شنبه۲۶ آبان۱۴۰۵، با ارائه دکتر داود صفا، عضو هیئت علمی جامعةالمصطفی العالمیه، برگزار شد.

در این نشست، ابعاد اجتماعی و فرهنگی جنگ و نقش کنشگری زنان در حوزه عمومی مقاومت بررسی شد. مباحث ارائه‌شده با تکیه بر پژوهش و مشاهده میدانی، مصاحبه با افراد حاضر در میدان، مصاحبه‌های تخصصی اکتشافی، برگزاری گروه کانونی با حضور تیمی از متخصصان در انجمن جامعه‌شناسی و تحلیل چند مقاله علمی‌ـ‌پژوهشی شکل گرفته بود.

از محورهای مطرح‌شده می‌توان به جنگ ترکیبی و تمدنی، روایت‌سازی، تاب‌آوری فرهنگی و اجتماعی، بازتولید معنا و هویت جمعی، سرمایه و انسجام اجتماعی و نقش کنشگری اجتماعی در تحولات جامعه اشاره کرد.

 

 

صوت کارگاه دانلود متن کارگاه
     

 

کنشگری اجتماعی زنان در حوزه عمومی مقاومت؛ تحلیلی بر انبعاث مردمی در جنگ رمضان

بخش نخست: جنگ ترکیبی و تقابل الگوهای تمدنی

بسم‌الله الرحمن الرحیم. الحمدلله رب‌العالمین.

عرض سلام و ادب و احترام دارم خدمت استادان، دانشجویان و حاضران محترم. موضوع نشست امروز، «کنشگری اجتماعی زنان در حوزه عمومی مقاومت» و تحلیلی بر «انبعاث مردمی در جنگ رمضان» است.

مطالبی که در این نشست ارائه می‌شود، علاوه بر تحلیل‌ها و مطالعات جامعه‌شناختی، برآمده از یک تحقیق میدانی، مصاحبه با افرادی که در میدان حضور داشته‌اند، مصاحبه‌های تخصصی اکتشافی، برگزاری یک گروه کانونی با حضور متخصصان انجمن جامعه‌شناسی، مشاهدات میدانی پژوهشگر و جمع‌بندی چند مقاله علمی‌پژوهشی است.

نخست باید تحلیلی از خود جنگ رمضان ارائه کنیم. جنگی که امروز با آن مواجه هستیم، جنگی ترکیبی و برآمده از الگوهای تمدنی است. در چنین جنگی، جامعه با یک آزمون ساختاری مواجه می‌شود و وضعیت جنگی به‌صورت یک وضعیت مولد عمل می‌کند. در زمان جنگ، به‌ویژه جنگ‌های ترکیبی، وضعیت اجتماعی مورد آزمون قرار می‌گیرد و ظرفیت‌های واقعی و لایه‌های پنهان جامعه، اعم از کارکردهای آشکار و پنهان، خود را نشان می‌دهند.

در جنگ اخیر، قدرت روایت‌سازی اهمیت بسیاری داشت. برنده کسی است که روایت‌سازی کند. به دوستانی که در حوزه رسانه و خبرنگاری فعالیت می‌کنند باید گفت که صرفاً به خبرسازی اکتفا نکنند، بلکه به روایت‌سازی و جریان‌سازی بپردازند. دشمن ابتدا روایتی ایجاد می‌کند و جریانی به وجود می‌آورد و ما اگر پس از آن صرفاً در مقام پاسخ‌گویی باشیم، عملاً در زمین دشمن بازی کرده‌ایم. روایت اول، حتی اگر نادرست باشد، تأثیر بسیار زیادی بر افکار عمومی دارد.

مؤلفه دوم، تاب‌آوری فرهنگی و اجتماعی است. در جنگی که الگوهای تمدنی در برابر یکدیگر قرار گرفته‌اند، تاب‌آوری فرهنگی و اجتماعی عامل تعیین‌کننده است. ابزارهای روزآمد جنگی اهمیت دارند، اما تمدنی پیروز خواهد بود که از تاب‌آوری فرهنگی و اجتماعی برخوردار باشد.

مؤلفه سوم، قدرت تولید و بازتولید معنا و هویت جمعی است. تمدن پیروز، تمدنی است که بتواند روایت تولید کند، تاب‌آوری داشته باشد و معنای جمعی متناسب با شرایط جدید را بازتولید کند. تولید معنا در جامعه، بر قدرت تاب‌آوری اثر مستقیم دارد. این مؤلفه‌ها هم به‌صورت مستقل اثرگذارند و هم در ارتباط متقابل با یکدیگر، به‌صورت سیستمی عمل می‌کنند.

مؤلفه دیگر، کارآمدی سرمایه اجتماعی است. اعتماد، تعهد و مشارکت از عناصر اصلی سرمایه اجتماعی هستند. همچنین باید میزان انسجام اجتماعی را بررسی کرد و دید که بحران موجب شکل‌گیری سرمایه اجتماعی می‌شود یا به چالش اجتماعی می‌انجامد. یک بحران ممکن است فرد یا جامعه را قوی‌تر کند یا موجب ضعف آن شود. این امر به ظرفیت درونی جامعه بستگی دارد.

توان بازتولید نظم فرهنگی و سیاسی نیز اهمیت دارد و در این زمینه، کنشگری اجتماعی نقشی اساسی ایفا می‌کند. همچنین قدرت گفتمان‌سازی، جریان‌سازی و نمادسازی نهادهای فرهنگی بسیار مهم است. اگر نهادهای فرهنگی با یکدیگر هماهنگ عمل کنند، می‌توانند گفتمان و جریان اجتماعی ایجاد کنند.

جنگ کنونی صرفاً برای تصرف جغرافیا نیست، بلکه با نوعی استعمار فرانو، یعنی استعمار ادراکی و فرهنگی، مواجه هستیم. هدف این استعمار، تسخیر ذهن، کنترل ادراک، مهندسی معنا و بازتعریف هویت اجتماعی است. دشمن تلاش می‌کند نهادها و جوامع را از درون دچار آسیب کند. به همین دلیل، جامعه با چالش‌های هویتی در ابعاد شناختی، عاطفی و رفتاری مواجه است.

پایداری هر جامعه در چنین جنگی به میزان درونی‌شدن ارزش‌های جمعی و موفقیت فرایند جامعه‌پذیری بستگی دارد. در این جنگ، دو الگوی تمدنی در برابر یکدیگر قرار گرفته‌اند: نظام سلطه و نظام مقاومت.

نظام سلطه تلاش می‌کند معنای جدیدی از هویت و مشروعیت ایجاد کند، از طریق هژمونی رسانه‌ای افکار عمومی را کنترل کند، نظام جهانی معنا را در اختیار بگیرد، ادراکات فرهنگی را تحت استعمار قرار دهد و سبک زندگی و نظام ارزشی جدیدی تولید و بازتولید کند.

در برابر آن، نظام مقاومت بر استقلال سیاسی، نفی سلطه، هویت دینی، عدالت‌خواهی، کرامت انسانی، انسجام اجتماعی درون‌زا و بازتولید هویت از درون استوار است. بنابراین نزاع کنونی صرفاً منازعه دولت‌ها نیست، بلکه تقابل دو الگوی متفاوت نظم اجتماعی و دو الگوی تمدنی است.

این جنگ ترکیبی در سه سطح رخ می‌دهد: سطح ساختاری، سطح نهادی‌اجتماعی و سطح کنشگری و مقاومت. در سطح ساختاری، تقابل اصلی میان استقلال و سلطه است و ریشه‌ای تمدنی دارد. در سطح نهادی‌اجتماعی، مؤلفه‌هایی مانند اعتماد عمومی، هویت دینی، حافظه تاریخی و سرمایه اجتماعی اهمیت دارند. در سطح کنشگری نیز فرهنگ انقلابی، ظرفیت بسیج اجتماعی و همبستگی ملی نقش اساسی ایفا می‌کنند.

بخش دوم: هویت، حافظه تاریخی و نقش رسانه

بسیج اجتماعی مقاومت، نتیجه درونی‌شدن ارزش‌های جمعی است. دشمن نیز دقیقاً همین ارزش‌ها و مبانی انسجام اجتماعی را هدف قرار داده و تلاش می‌کند یأس، ناامیدی و خودتحقیری را در جامعه گسترش دهد.

نقش زنان در شرایط کنونی را می‌توان در سه لایه بررسی کرد: هویت بنیادی، هویت موقعیتی و هویت رابطه‌ای.

در هویت بنیادی، فرهنگ ایرانی و هویت ملی با هویت دینی و تشیع عدالت‌خواه پیوند می‌خورد. تشیع علوی، برخلاف قرائت‌های منفعل، بر مقاومت، انتظار، شهادت، رهبری معنا‌بخش و تحول‌آفرین و فرهنگ عدالت‌خواهی تأکید دارد. این عناصر با روایت دینی و تاریخی و ادبیات مقاومت پیوند خورده‌اند.

در هویت موقعیتی، بحران موجب فعال‌شدن هویت و ایجاد سرمایه اجتماعی شبکه‌ای می‌شود. خانواده، مسجد، هیئت، مدرسه و محله در شرایط بحران با یکدیگر هم‌افزا می‌شوند و به توسعه حوزه عمومی کمک می‌کنند.

در هویت رابطه‌ای نیز در مواجهه با «دیگری»، یعنی استکبار جهانی، نوعی «ما» شکل می‌گیرد. این هویت رابطه‌ای، شبکه‌ای منسجم در درون جامعه ایجاد می‌کند. کنش مردم در این شرایط، بیشتر کنشی عقلانی معطوف به ارزش است، نه کنشی صرفاً ابزاری و مبتنی بر منفعت مادی.

خانواده، مدرسه، مسجد، هیئت و محله، مراجع هویت‌بخشی هستند که در شرایط کنونی با یکدیگر هماهنگ شده‌اند. خانواده حافظه تاریخی و نسلی را از طریق پیوند عاطفی به نسل جدید منتقل می‌کند. مدرسه هویت تاریخی و ملی را بازنمایی می‌کند و مسجد به مقاومت، معنا و چارچوب دینی می‌بخشد.

حافظه جمعی صرفاً یادآوری گذشته نیست، بلکه ابزاری برای تولید معنا، انسجام و استمرار هویت اجتماعی است. تجربه جنگ تحمیلی، حوادث طبیعی، همه‌گیری کرونا و دیگر بحران‌ها، در حافظه تاریخی جامعه بازخوانی می‌شوند و به استمرار روایت مقاومت کمک می‌کنند. هر نسل آرمان‌های مشترک را با ابزارهای دوران خود دنبال می‌کند؛ تفاوت نسل‌ها بیشتر در ابزارهاست، نه در هویت و آرمان‌ها.

در جامعه شبکه‌ای، قدرت بیش از آنکه به زور فیزیکی متکی باشد، به کنترل جریان اطلاعات و مدیریت روایت‌ها وابسته است. روایت اول، قدرت اول را در اختیار دارد. حضور مردم در خیابان‌ها، خود یک روایت زنده، پویا و مستند تولید می‌کند.

ازاین‌رو، ارتقای سواد تحلیلی و سواد رسانه‌ای اهمیت دارد. سواد رسانه‌ای باید ابعاد شناختی، عاطفی، اخلاقی و زیبایی‌شناختی را دربرگیرد. در شرایط بحران، وابستگی مردم به رسانه افزایش می‌یابد و رسانه بر هویت‌یابی و ادراک عمومی تأثیر بیشتری می‌گذارد.

در برابر جنگ ادراکی، سه نوع واکنش ممکن است: نخست، مقاومت انفعالی، یعنی نپذیرفتن روایت دشمن؛ دوم، مقاومت ارتباطی، یعنی تولید و انتشار روایت‌های بدیل؛ و سوم، مقاومت کنشگرانه، یعنی حضور فیزیکی در میدان و تولید محتوای مستند از واقعیت اجتماعی.

در جنگ ترکیبی، پیروزی یا شکست در میدان ادراک عمومی و مشروعیت اجتماعی رقم می‌خورد. حضور مردم و نقش‌آفرینی زنان در این میدان، بخشی از مقاومت ارتباطی و کنشگرانه است.

بخش سوم: عوامل انبعاث مردمی

نخستین عامل انبعاث مردمی، سرمایه اجتماعی شبکه‌ای است. تصمیم به حضور از طریق شبکه‌های کوچک مانند خانواده، مسجد، محله، هیئت‌های مذهبی و شبکه‌های اجتماعی شکل می‌گیرد، اطلاع‌رسانی می‌شود، معنا پیدا می‌کند و بازتولید می‌شود.

حل مسائل اجتماعی زمانی امکان‌پذیر است که حوزه عمومی تقویت شود. سازمان‌های مردم‌نهاد باید بدون دخالت مستقیم نهادهای دولتی فعالیت کنند و دولت صرفاً نقش تسهیل‌گر داشته باشد؛ یعنی موانع را برطرف کند و توانمندی ایجاد کند، نه اینکه مسیر کنش اجتماعی را مدیریت یا دستکاری کند.

عامل دوم، احساس قرارگرفتن در یک لحظه تاریخی و امید به آینده است. تأکید بر لحظه‌های سرنوشت‌ساز و نزدیک‌شدن به قله، امید اجتماعی ایجاد می‌کند. دشمن نیز با ایجاد فشارهای اقتصادی، تورم و ناامیدی تلاش می‌کند این امید را تضعیف و سرمایه اجتماعی را متزلزل کند.

عامل سوم، رهبری معنا‌بخش و تحول‌آفرین است. رهبران انقلاب اسلامی، حضور مردم را در قالب مفاهیمی مانند شور انقلابی، روحیه جهادی و فرهنگ شهادت معنا کرده‌اند.

عامل چهارم، هماهنگی نهادها و مراجع هویت‌بخش در تولید روایت، نماد و معناست. خانواده، مسجد، رسانه، ادبیات، هیئت و محله، با هماهنگی یکدیگر استمرار حضور اجتماعی را تقویت می‌کنند.

عامل دیگر، عناصر تشیع علوی، ازجمله عدالت‌خواهی، ظلم‌ستیزی، امر به معروف، جهاد، شهادت و انتظار است. این عناصر می‌توانند به کنشگری فعال اجتماعی منجر شوند.

حافظه تاریخی و بازسازی فرهنگ مقاومت نیز نقش مهمی دارند. روایت دفاع مقدس، واقعه عاشورا، روایت شهدا و آیین‌های ملی و مذهبی، حافظه مقاومت را بازسازی و در شرایط جدید فعال می‌کنند.

حضور میدانی مردم، امتداد و سیالیت روایت انقلاب اسلامی است. حرکت‌های اجتماعی مانند راهپیمایی اربعین، مشارکت مردم در دوران جنگ، همه‌گیری کرونا، سیل و دیگر بحران‌ها، همگی نشان‌دهنده ظرفیت همدلی و انسجام اجتماعی هستند.

ویژگی‌های خود جنگ رمضان نیز در شکل‌گیری انبعاث مؤثر بوده است. حمله به مراکز آموزشی و منازل مسکونی، شهادت رهبران و فرماندهان و حوادث اجتماعی، بافت موقعیتی خاصی ایجاد کرد و موجب افزایش خودآگاهی جمعی و بازسازی هویت انقلابی شد.

نقش زنان و بازتولید هویت جنسیتی نیز یکی از محورهای اصلی انبعاث مردمی است. این نقش‌آفرینی برآمده از الگوی سوم زن مسلمان است؛ الگویی که میان نقش‌های اجتماعی، خانوادگی و فردی توازن ایجاد می‌کند و اصالت فرد را در عین اصالت جمع به رسمیت می‌شناسد.

همچنین باور به امداد الهی و وعده الهی در شکل‌گیری حضور مردم مؤثر است. همراهی مردم، اطاعت کور نیست، بلکه بر ایمان آگاهانه استوار است. برای تحلیل این پدیده باید نگاهی کل‌نگر و ساختاری داشت و از تحلیل صرفاً مادی و جزءنگر پرهیز کرد.

همبستگی اجتماعی در زمان بحران، احساس مفیدبودن و جایگزین‌کردن هیجانات مثبت به‌جای اضطراب و اندوه، نقش بازدارندگی امنیتی حضور مردم، حمایت از نیروهای نظامی و انتظامی، تقویت دیپلماسی و نمایش شجاعت عمومی، از دیگر عوامل مؤثر هستند.

بخش چهارم: تاب‌آوری و الهیات جنگ

حضور مردم، پشتوانه‌ای برای نیروهای انتظامی، نظامی و دیپلماتیک است و می‌تواند قدرت بازدارندگی کشور را در عرصه داخلی و بین‌المللی افزایش دهد. حضور مردم همچنین نشان‌دهنده ظرفیت فرهنگی و اجتماعی جامعه برای مقاومت در برابر سلطه است.

نسل جوان نیز با فرهنگ مقاومت آشناست و در حال شکل‌دادن به الگوی جدیدی از انقلابی‌گری است. مؤلفه‌های تاب‌آوری اجتماعی در جامعه ایرانی عبارت‌اند از: حافظه تاریخی مقاومت، شبکه خویشاوندی، سرمایه اجتماعی دینی، الگوهای بومی سازگاری، ظرفیت نهادی، اعتماد عمومی و فرهنگ مشارکت جمعی.

هرم انگیزشی حضور مردم را می‌توان چنین ترسیم کرد:

  1. ایمان دینی و باور به ولایت؛
  2. هویت انقلابی و وفاداری به آرمان‌ها؛
  3. احساس تعلق و مسئولیت اجتماعی؛
  4. بصیرت و آگاهی از دشمن؛
  5. احساس قرارگرفتن در یک لحظه تاریخی و مسئولیت در برابر نسل‌های آینده.

جنگ رمضان صرفاً یک جنگ نظامی نیست، بلکه آزمونی برای بلوغ اجتماعی، پایداری فرهنگی و ظرفیت تمدنی جامعه است. مهم‌ترین وظایف امروز عبارت‌اند از: حفظ انسجام اجتماعی، تقویت امید اجتماعی، بازسازی اعتماد عمومی و ارتقای سواد تحلیلی و اجتماعی.

در تحلیل جنگ باید میان «ریاضیات جنگ» و «الهیات جنگ» تفاوت گذاشت. ریاضیات جنگ بر نگاه مادی، کمیت‌گرا، تعداد نیرو، قدرت مالی و برتری تسلیحاتی تأکید دارد. در مقابل، الهیات جنگ بر ایمان، صبر، تقوا، توکل، نصرت الهی و فاعلیت الهی تکیه می‌کند.

در ریاضیات جنگ، برتری ابرقدرت و قدرت تسلیحاتی تعیین‌کننده است؛ اما در الهیات جنگ، نفی سلطه، ایمان، تقوا، دفاع الهی و صبر اهمیت دارد. در ریاضیات جنگ، شمار کشته‌شدگان نشانه نابودی تلقی می‌شود؛ اما در الهیات جنگ، شهدا زنده‌اند. ازاین‌رو، نتیجه جنگ فقط با معیارهای مادی سنجیده نمی‌شود.

دین در شرایط بحران می‌تواند نظم معنایی فروپاشیده را بازسازی کند و تهدید بیرونی را به انسجام درونی تبدیل سازد. مفاهیمی مانند عاشورا، انتظار، عدالت و مقاومت، ظرفیت بسیج اجتماعی ایجاد می‌کنند و کنش سیاسی را در قالب کنش اخلاقی بازنمایی می‌نمایند.

فرهنگ انتظار و آینده‌گرایی از فرسایش مشارکت جلوگیری می‌کند، امید اجتماعی می‌سازد و کنش احساسی و واکنشی را به کنشی معنادار و هدفمند تبدیل می‌کند.

در ادامه باید از قطبی‌سازی اجتماعی، برچسب‌زنی، انحصارگرایی، چندگانگی قرائت‌های دینی، نمایشی‌شدن مشارکت، بروکراتیک‌شدن حوزه عمومی و فرسایش مشارکت جلوگیری کرد. همچنین انجام آینده‌پژوهی درباره استمرار تجمعات و روندهای اجتماعی ضروری است.

بخش پنجم: زنان به‌عنوان معماران اجتماعی مقاومت

حضور اجتماعی باید هدفمند و معنا‌دار باشد و از قطبی‌سازی جلوگیری شود. حوزه عمومی باید فضایی برای گفت‌وگو و معناپردازی جمعی باشد. سه ویژگی اصلی حوزه عمومی عبارت‌اند از: داوطلبانه‌بودن، گفت‌وگومحوربودن و مشارکتی‌بودن.

دولت باید در این حوزه نقش تسهیل‌گر داشته باشد؛ یعنی توانمندی ایجاد کند، موانع را برطرف سازد و از دخالت مستقیم در فرایندهای داوطلبانه و مشارکتی پرهیز کند.

زنان در این میان، معماران اجتماعی مقاومت‌اند. آنان از طریق تعاملات آیینی، زنجیره‌های عاطفی و تقویت پیوندهای جمعی، به بازتولید انسجام اجتماعی کمک می‌کنند. حضور زنان در میدان، کنش اجتماعی را به اعتبار اجتماعی، مشروعیت مقاومت جمعی و سرمایه نمادین تبدیل می‌کند.

ورود زنان به میدان، به معنای ورود شبکه خانوادگی به فرایند بسیج عمومی و حوزه عمومی است. خانواده به‌عنوان کانون حافظه تاریخی، تجربه جدید مقاومت را به حافظه‌ای اجتماعی تبدیل می‌کند و آن را به نسل‌های بعد منتقل می‌سازد.

عاملیت زنان در کنش جمعی صرفاً مشارکت اجتماعی نیست، بلکه بخشی از بازسازی نظم نمادین، بازتولید هویت تمدنی و معماری فرهنگی مقاومت در شرایط جنگ ترکیبی است.

حضور زنان دو کارکرد اساسی دارد:

  1. تقویت انسجام اجتماعی از طریق هم‌افزایی عاطفی و نمادین؛
  2. بازتعریف هویت جنسیتی بر اساس کنشگری و عاملیت فعال.

کارکرد دیگر، نهادینه‌سازی کنش جمعی از طریق پیوند خانواده با جامعه است.

الگوی سوم زن مسلمان، میان سه عرصه اجتماعی، خانوادگی و فردی توازن ایجاد می‌کند. زن در این الگو نه به کالای فرهنگی تقلیل می‌یابد و نه فاقد عاملیت اجتماعی است، بلکه کنشگری فعال و تمدن‌ساز است.

زن مسلمان انقلابی در تقاطع هویت دینی، هویت ملی‌انقلابی و هویت جنسیتی قرار دارد. پیوند این سه هویت، تراکم هویتی ایجاد می‌کند و زمینه نقش‌آفرینی مؤثرتر زنان را فراهم می‌سازد.

این الگو بر مبانی معرفت‌شناختی و دینی استوار است. متون دینی، سیره حضرت زهرا (س) و حضرت زینب (س)، و تجربه مشارکت زنان در انقلاب، جنگ و بحران‌های اجتماعی، منابع مهم مشروعیت‌بخشی به کنش جمعی زنان هستند.

الگوی سوم زن مسلمان بر عفت، حجاب، کرامت انسانی و مشارکت فعال اجتماعی و سیاسی تأکید دارد. زن در این الگو کنشگری چندبعدی است که می‌تواند میان خودسازی، همسری، مادری، تحصیل، فعالیت اجتماعی و نقش‌آفرینی فرهنگی توازن ایجاد کند.

این الگو نه الگوی زن غربی است که زن را به کالا تبدیل می‌کند و نه الگوی زن شرقی که عاملیت اجتماعی او را نادیده می‌گیرد؛ بلکه الگویی برای زن فعال، کرامت‌مدار، خانواده‌محور و تمدن‌ساز است.

بخش ششم: یافته‌های میدانی و اصول راهبردی

برای استمرار و تعالی تمدنی انبعاث مردمی، باید مؤلفه‌های مقاومت به‌صورت علمی و نظام‌مند شناسایی و مطالعه شوند. این مؤلفه‌ها باید در عرصه‌های اقتصادی، اجتماعی، خانوادگی و فرهنگی نیز به کار گرفته شوند.

روحیه مسئولیت‌پذیری و مشارکت اجتماعی می‌تواند در حل مسائل اجتماعی، پیشگیری از طلاق، کاهش خشونت خانوادگی و تربیت نسل مؤثر باشد. برای این منظور، باید نسل‌هایی پرورش یابند که هویت دینی، انقلابی، فردی، خانوادگی و اجتماعی داشته باشند.

حمایت معرفتی، علمی، دانشی و مادی از زنان نیز ضروری است. الگوی سوم زن مسلمان صرفاً یک برنامه حمایتی یا رفاهی نیست، بلکه یک دکترین تمدنی است.

سه راهکار مهم عبارت‌اند از:

  1. تسهیل‌گری ساختاری نهادهای مسئول؛
  2. شبکه‌سازی تشکیلاتی و خودجوش زنان؛
  3. مصون‌سازی شناختی زنان در برابر جنگ ترکیبی.

تحقیقات میدانی نشان داده‌اند که زنان در تجمعات، برخلاف تصور رایج، کنشگرانی فعال بوده‌اند. آنان از طریق شعار، هم‌صدایی با جمع، گفت‌وگو درباره جنگ و شرایط اجتماعی، حضور همراه فرزندان، استفاده آگاهانه از پوشش نمادین و مراقبت از سالمندان و افراد دارای معلولیت، معنای تازه‌ای از مشارکت اجتماعی ایجاد کرده‌اند.

مشارکت‌کنندگان در مصاحبه‌ها از احساس قدرت، دیده‌شدن و مهم‌بودن سخن گفته‌اند. این تجربه‌ها نشان‌دهنده تقویت حس عاملیت و حضور مؤثر زنان در عرصه عمومی است.

زنان در حوزه‌های عمومی موازی فعالیت نکردند، بلکه در متن حوزه اصلی مقاومت حضور یافتند و آن را از درون بازتعریف کردند. آنان ضمن فعالیت در چارچوب هنجارهای موجود، ظرفیت تغییر و بازآفرینی اجتماعی را نیز نشان دادند.

بسیاری از زنان، حضور خود را نه یک انتخاب عادی، بلکه احساس تکلیف می‌دانستند. عباراتی مانند «باید می‌رفتم»، «نمی‌توانستم در خانه بمانم» و «اگر نمی‌رفتم وجدانم آسوده نبود»، نشان‌دهنده انگیزه‌های درونی دینی و هویتی آنان است.

این انگیزه‌ها از جهان‌زیست افراد سرچشمه می‌گیرد و زمینه شکل‌گیری کنش ارتباطی اصیل و تجربه اشتراک معنایی را در حوزه عمومی فراهم می‌کند. ارجاع زنان به حضرت زینب (س) و دیگر شخصیت‌های دینی، نشان‌دهنده مشروعیت ایمانی و اخلاقی این کنش است.

اصول راهبردی الگوی سوم زن مسلمان عبارت‌اند از:

  1. اصل زوجیت و تفاوت‌های تکوینی: زن و مرد مکمل یکدیگرند و تفاوت‌های آنان باید در چارچوب تکامل انسانی فهم شود.
  2. اصل اولویت‌بندی نقش‌ها: نقش مادری و همسری برای زن نقش‌های زیربنایی هستند و سایر نقش‌ها باید با حفظ این بنیاد سامان یابند.
  3. اصل حضور اجتماعی مشروط: مشارکت اجتماعی زنان نه ممنوع و نه مطلق و بی‌قید است، بلکه با حفظ کرامت، هویت زنانه و صیانت از خانواده مشروعیت می‌یابد.

این اصول، الگویی بومی و مبتنی بر مردم‌سالاری دینی برای جمع میان خانواده‌محوری و کنشگری اجتماعی زنان ارائه می‌کنند.

در جمع‌بندی، الگوی سوم زن مسلمان بر عدالت جنسیتی استوار است. در این الگو، زن و مرد از نظر ارزش انسانی برابرند، اما لزوماً نقش‌ها و مسئولیت‌های یکسانی ندارند. ملاک برتری، تقوا و شایستگی است.

الگوی خانواده قرآنی بر اصول زیر تأکید دارد:

  • کرامت انسانی؛
  • محوریت دین؛
  • تناسب حق و وظیفه؛
  • استقلال اقتصادی زنان؛
  • تکمیل نقش‌های خانوادگی؛
  • تناسب در همسرگزینی؛
  • ارزشمندی فرزندآوری و فرزندپروری؛
  • سکون و مودت؛
  • حفظ کیان خانواده.

عدالت جنسیتی به معنای توزیع متناسب حقوق و مسئولیت‌هاست، نه برابری مطلق. این الگو می‌کوشد میان حقوق فردی، مصالح خانواده و منافع جمعی توازن ایجاد کند. در عین تأکید بر استقلال اقتصادی زنان، نقش‌های خانوادگی، تداوم نسل، تربیت فرزند و تأمین نیازهای عاطفی زوجین را نیز مهم می‌داند.

هدف این الگو، محوریت خانواده در توسعه فرد و جامعه، تحکیم روابط خانوادگی، تقویت پیوند عاطفی اعضای خانواده، تسهیل همسرگزینی، پیشگیری از بی‌ثباتی خانواده و تقویت تربیت نسل است.

بااین‌حال، شیوه تحقق این الگو در جامعه نیازمند مطالعه، آسیب‌شناسی و بررسی علمی جدی است. باید مشخص شود که چگونه می‌توان ظرفیت مقاومت، مسئولیت‌پذیری و مشارکت اجتماعی را از عرصه جنگ به عرصه‌های اقتصادی، خانوادگی، فرهنگی و اجتماعی منتقل کرد.

از توجه استادان، دانشجویان و حاضران محترم سپاسگزارم. امیدوارم مطالب ارائه‌شده مفید بوده باشد. والسلام علیکم و رحمه‌الله و برکاته.